Przyczepa to nie tylko cztery koła i skrzynia ładunkowa. Ojej funkcjonalności najłatwiej przekonać się, gdy trzeba wykonać wiele zadań. Na co zatem warto zwrócić uwagę, poszukując tej „idealnej"?
Szacuje się, że aktualnie w rolnictwie transportuje się około 300 rodzajów towarów, stąd oczekiwania wobec przyczep są coraz bardziej wyrafinowane. Ładowność przyczepy i towarzyszące temu zapotrzebowanie na siłę uciągu nie powin­ny być większe niż siła uciągu największe­go spośród ciągników używanych w gospo­darstwie.

WAŻNA NIE TYLKO CENA

Oczywiście nowoczesność oferowanych roz­wiązań przyczep przekłada się na ich cenę. Nakłady finansowe, jakie trzeba ponieść na zakup przyczepy, są na ogół wprost proporcjo­nalne do ich ładowności i zakresu wyposażenia. Szacunkowe ceny jednoosiowych przyczep kra­jowych o ładowności do 3,5 tony nie przekra­czają zazwyczaj 20 tyś. zł. Chcąc kupić polską, dwuosiową przyczepę wywrotkę o ładowności od 4 do 10 ton, trzeba się liczyć z wydatkiem w przedziale około 25-50 tyś. zł. Niewątpliwie cena przyczepy stanowi ważny argument przy podejmowaniu decyzji o wyposa­żeniu gospodarstwa w ten lub inny model przy­czepy. Nie jest to jednak jedyna ważna informa­cja. Warto ją uzupełnić o porównanie kosztów eksploatacji, obejmujących koszty utrzymania użytkowania przyczepy. Koszty eksploatacji, wyrażone w złotych na godzinę pracy przyczepy stopniowo maleją wraz z wydłużaniem okresu użytkowania sprzętu w ciągu roku. Przykła­dowo, w przypadku przyczepy o ładowności ton, wydłużenie rocznego czasu pracy z 240 do 600 godzin może przynieść w efekcie obniże­nie jednostkowych kosztów eksploatacji o około 13 proc. W przypadku przyczep o ładowności 8-10 ton spadek wspomnianej kategorii kosztów przy wzroście rocznego czasu użytkowania (w wymienionym przedziale czasu pracy) może wynosić około 9 proc.

CO TU WYBRAĆ?

Wśród krajowych producentów przyczep można wymienić m.in. Pronar z Narwi. Oferty przy­czep najpełniej wyrażają nazwy dostępnych modeli: jednoosiowe, dwuosiowe, trójosiowe, tandem, tridem, skorupowe i specjalistyczne, zróżnicowane nie tylko pod względem liczby osi i ich wzajemnego ustawienia, ale i zakre­su wykorzystania w gospodarstwie. Każdemu z modeli odpowiada określony zakres ładowno­ści, przykładowo dla rozwiązań jednoosiowych jest to 2-5 ton, dwuosiowych - 4-14 ton, zaś tandemów - 7-14 ton.

Charakterystyczną cechą poszczególnych modeli jest określony zakres wyposażenia stan­dardowego i bogate wyposażenie opcjonalne. Potwierdza to przykład najmniejszej z przy­czep jednoosiowych (T655), o ładowności 2 ton (konstrukcyjnie dopuszczalnej do 2,5 ton), wyróżniającej się przystosowaniem do wywrotu skrzyni ładunkowej na trzy strony i centralnym ryglowaniem ścian. Standardowe wyposażenie obejmuje sztywny dyszel z okiem 50 mm i może być uzupełnione o dyszel 40 mm lub obrotowy z okiem 50 mm.

Obok pneumatycznej jednoprzewodowej instalacji hamulcowej bez regulatora siły hamo­wania, dostępne są również: hydrauliczna, pneu­matyczna z ręcznym regulatorem siły hamowa­nia, pneumatyczna dwuprzewodowa, instalacja hamulca najazdowego, a także postojowy hamu­lec ręczny z dźwignią (w wersji standardowej jest to postojowy hamulec ręczny z korbą). Istotnym elementem opcjonalnego wyposażenia jest również profilowana nadstawka z drabinką oraz kliny do kół z kieszeniami. Inne wersje przyczep jednoosiowych są również wyposa­żone w drabinkę i stopnie burtowe ułatwiające dostęp do skrzyni ładunkowej i linki spinające ściany, co sprzyja funkcjonalności użytkowania przyczep. Warto podkreślić, że dostępne modele przyczep jednoosiowych tworzą typoszereg ładowności 2; 2,5; 3,5 oraz 5 ton, co niewąt­pliwie ułatwia precyzyjny dobór przyczepy. Podobny typoszereg Pronaru tworzą przyczepy dwuosiowe, jednakże liczba modeli jest w tym przypadku znacznie większa i obejmuje 11 rozwiązań konstrukcyjnych, zróżnicowanych pod względem ładowności (od 4 do 14 ton) specyfiki zastosowania. Przyczepy jedno- i dwuosiowe znajdują się również w ofercie zagranicznych firm, wśród których można wymienić Joskin. Zakres ich ładowności obejmuje konstrukcje od 3 aż do 27 ton. Wśród mniejszych przyczep dominują rozwiązania jednoosiowe lub z układem kół typu „tandem". Przyczepy są przystosowane do prze­chyłu trójstronnego i wyposażone opcjonalnie w spust zbożowy.

Nowoczesne przyczepy rolnicze znajdują się w ofercie takich firm jak: Awroł Barwice, Cynko-met Czarna Białostocka, Metaltech Mirosławiec, Pol-Mot Warfama, Wielton i innych. Wszy­scy producenci dostosowują swoje wyroby do wysokich norm bezpieczeństwa, stąd nie przez przypadek w komplecie z przyczepą znajdują się podesty, instalacje oświetleniowe oraz systemy centralnego ryglowania burt. Wartościowym rozwiązaniem sprzyjającym zachowaniu bezpie czeństwa obsługi jest również opcja otwierania burty od dołu.

ZWIĘKSZYĆ FUNKCJONALNOŚĆ

Przyczepa powinna być rozładowywana na trzy strony. Takie cechy prezentują przyczepy samo­wyładowcze. Dzięki wyposażeniu urządzeń we wspomniane rozwiązania, można uniknąć pono­szenia dodatkowych kosztów na zakup odrębnego sprzętu do rozładunku, a ponadto ograniczyć uciążliwość ręcznego wykonywania pracy.

Funkcjonalność użytkowania kształtuje również szereg uzupełniających elementów opcjonalnego wyposażenia przyczep. Można tu przykładowo wymienić wyposażenie w central­ny system ryglowania ścian, system centralnego otwierania burt, zawór odcinający hydraulikę przy maksymalnym wychyleniu skrzyni (ogra­niczający ryzyko wywrócenia przyczepy), układ hydraulicznego otwierania tylnej burty, ergono­miczne górne zamki ścian, nadstawy (pojedyn­cze, podwójne lub potrójne, pełne lub z ażurową siatką), plandekę (w niektórych opcjach ze stela­żem), okno z zasuwą w ścianie tylnej. Ważne, szczególnie w przypadku przyczep nowszej generacji, jest wyposażenie w układy podno­szące bezpieczeństwo użytkowania, w tym kulowe systemy wywrotu skrzyni, stanowiące alternatywę dla dotychczasowych systemów typu bolcowego.

Elementem służącym bezpiecznemu użyt­kowaniu przyczep jest układ hamulcowy, który odpowiednio do standardów przyjętych przez producenta, może być montowany w opcji hydraulicznej lub pneumatycznej (z możliwością automatycznej regulacji siły hamowania i wybo­rem między instalacją jedno-1 dwuobwodową) oraz hamulec postojowy. Niektórzy producenci przyczep oferują także jako opcjonalnie: podest dla operatora, kosz lub uchwyt na koło zapaso­we, tylny zaczep oraz tylny otwór wysypowy, ułatwiający opróżnianie przyczepy bezpośrednio do kosza przenośnika ślimakowego. Jednym ze specyficznych rozwiązań jest oferta skrzyń ładunkowych w kształcie trapezu, ułatwiających wysypywanie ładunku bez jego blokowania.

Istotnym kryterium branym pod uwagę przy doborze i ocenie przyczep jest także kąt wywro­tu do tyłu lub na boki i zapotrzebowanie na olej (w zestawieniu z maksymalnym ciśnieniem) w układzie hydraulicznym obsługującym wywrót skrzyni. Nie mniej ważne pozostaje zwrócenie uwagi na maksymalną prędkość transporto­wą, do jakiej jest przystosowany dany model przyczepy. Na ogół jest to 30 km/h, chociaż większość przyczep jest praktycznie w stanie przemieszczać się z prędkością 40 km/h.

Poza funkcjonalnością użytkowania, waż­nym kryterium oceny przydatności przyczep ciągnikowych dla gospodarstwa jest zakres ich wykorzystania. Im większa gama zróżnicowa­nych ładunków jakie może przewozić przyczepa (np. przez założenie burt do transportu mate­riałów objętościowych), tym dłużej może być wykorzystana w sezonie, a tym samym maleją jednostkowe koszty eksploatacji.

ŁADOWNOŚĆ

Ważnym kryterium jest dostosowanie ładow­ności przyczepy do powierzchni użytków rol­nych gospodarstwa. Kierując się wytycznymi przytaczanymi w literaturze, można określić, że przyczepy o ładowności do 4 ton znajdują zastosowanie w każdym gospodarstwie, nato­miast użytkowanie przyczep o ładowności w przedziale 4-6 ton znajduje na ogół racjonalne uzasadnienie w gospodarstwach o powierzchni przekraczającej 35 ha. Większe ładowności przyczep, przykładowo 6-8 ton, odpowiadają z reguły potrzebom transportowym gospodarstw o powierzchni większej niż 100 ha.

LICZBA OSI DO WYBORU

Poszukując odpowiedzi na pytanie dotyczące doboru przyczepy ciągnikowej do gospodarstwa, warto również zwrócić uwagę na układ mecha­nizmów jezdnych, obejmujących rozwiązania jedno- i dwuosiowe.

Zaczep przyczep jednoosiowych jest obciążo­ny częścią ciężaru ładunku oraz samej przyczepy, dzięki czemu osiąga się dodatkowe dociąże­nie kół napędowych ciągnika i zmniejszenie ich poślizgu. Ponadto, połączenia z przyczepą jednoosiową charakteryzują się łatwym mane­wrowaniem. Z drugiej strony, czynność ta jest znacznie bardziej uciążliwa, gdy wykonuje się ją ręcznie, szczególnie podczas zaczepiania przyczepy do ciągnika. Podobnymi cechami funkcjonalnymi charakteryzują się przyczepy z kołami w układzie tandem.

Dwuosiowe przyczepy wyróżniają się na ogół większą ładownością w porównaniu z rozwiązaniami wyposażonymi w jedną oś oraz łatwiejszym sprzęganiem ich z zaczepem transportowym ciągnika. Przy zastosowaniu typowych układów zaczepowych nie można jednak uzyskać dodatkowego dociążenia kół napędowych ciągnika, co jest szczególnie istotne w trudnych warunkach pracy, na przykład tam, gdzie może wystąpić nadmierny poślizg kół ciągnika.

Trudne warunki użytkowania agregatów transportowych w gospodarstwie, a do takich zalicza się jazdę po rozmokłym podłożu, skłaniają do zwrócenia uwagi na dostępność opcji wyposażenia przyczepy w szersze ogu­mienie.

Autor: prof, dr inż. Marek Gaworski, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie